VARDHISHNU

  आपल्याकडे एकंदरीत आर्थिक परिस्थिती बिकट असेलेली मुल असली कि अनेकांना आपण आपल्याला नको असलेल्या वस्तू वाटायची हौस येते. “आमच्याकडे काल पार्टी होती त्यातलं बरंच अन्न उरलंय, तुमच्या पोरांना देऊ का?” “माझे काही ड्रेस आहेत, अजिबात वापरलेले नाहीत, तुम्हाला चालतील का?” असे फोन सुरुवातीच्या काळात अनेक यायचे. आपल्यातील बहुतांश लोकांना आपल्या गरजा आणि हौस यात फरक करता येत नाही. लागत नाहीत अश्या वस्तू खरेदी करतो, गरजेपेक्षा जास्त अन्न आपण तयार करतो कारण कोणीतरी आहेच ज्याला देता येईल. त्यासोबतच “ह्या मुलांना शिकवायचं असेल ना तर काहीतरी लालूच दिलंच पाहिजे ओ, त्याशिवाय हि शिकणारच नाहीत.” असाच बहुदा समज सगळ्यांचा असतो.  या बाबतीत मॅान्टेसरीची गोष्ट नक्कीच शिकण्यासारखी आहे. मॅान्टेसरी स्कूल्स आपण अनेक पहिल्या असतील, पण मॅान्टेसरी हे नाव कसे आले ह्याचा इतिहास मात्र आपल्यापैकी अनेकांना माहित नसेल. मारिया मॅान्टेसरी हि इटलीमधील एक शिक्षीका होती. रूढार्थाने ती काही बी.एड, एम.एड नाही तर चक्क महिला डॉक्टर होती. तिने शिक्षण क्षेत्राला दिलेल्या महत्वपूर्ण योगदानामुळे पहिल्या शाळेच्या पायरीला मॅान्ट...

  “लोकं येता, अन माहिती घी सन चालले जाता. पुढ कायबी होत नई.”  २०१३ सालच्या कचरा वेचकांच्या सामाजिक-आर्थिक सर्वेक्षणादरम्यान अनेकजण त्यांच्या मनातली सल बोलून दाखवत होते. त्यावेळी ही परिस्थिती बदल्यासाठी आपण काहीतरी करायला ही भावना आता मनात घर करायला लागली होती.  याच दरम्यान मी पहिल्यांदा जळगावातील मेहरूण परिसरातील छोटी भिलाटी या भागात गेलो. मुख्यतः कचरा वेचक, हात-मजुरी करणाऱ्यांची ही वस्ती. या वस्तीत अगदी मुख्य रस्त्याच्याकडेलाच मरीमातेचं एक मंदिर आहे. मरिमाता ही आदिवासी देवता. या मंदिराच्या परिसरात दररोज संध्याकाळी काही लोकं पत्ते खेळत बसलेली असायची. तिथेच बाजूला काही दारू पिऊन झोपलेले असायचे तर आजूबाजूची लहान मुलं काहीतरी खेळत असायची नाहीतर मस्ती, मारामारी करत असायची. पहिल्यांदा ज्यावेळी मरिमातेच्या मंदिरात मी गेलो त्यावेळी वाटलं, ‘अरे ही मस्त जागा आहे काहीतरी सुरु करण्यासाठी’ आणि मग एक प्रयोग सुरु झाला.  काय करायचं हे अजिबात माहिती नव्हत. त्यामुळे पहिल्या दिवशी मी laptop वर टॉम & जेरीच्या कार्टूनचे काही भाग आणि तारे जमीन पर मधलं बम बम बोले हे गाण असं डाऊनलोड कर...

  प्रश्न वस्तीतले… आम्ही जळगावातील एका वस्तीत काही माहिती गोळा करण्यासाठी फिरत होतो. दुपारची वेळ होती. अचानक बाजूच्या घरातून आरडाओरडा सुरु झाला. इतरांसाठी ही कौटुंबिक भांडणं हा कायमचाच भाग, पण आमच्यासाठी मात्र हे सगळचं नवीन होतं. थोड्याच वेळात घरात भांडणारे नवरा - बायको बाहेर आले. त्या ताईच्या हातात एक तान्ह बाळ होतं. नवऱ्याने प्रचंड दारू पिलेली होती. अचानक त्याने तिच्या हातातलं ते बाळ हिसकावून घेतलं आणि जमिनीवर फेकून दिलं. आता आजूबाजूचे लोकं त्याला पकडायला आणि बाळाला सांभाळायला धावले. काय घडतंय हे न समजण्यापलीकडे गेलेले आमचे पाय मात्र तिथेच थिजून गेले. सुदैवाने बाळाला काही झालं नव्हत. समाजातल्या या दुसऱ्या काळोख्या बाजूशी आमची पहिली ओळख होत होती. मुलांसोबत काम करायला सुरुवात करून काही दिवस झाले होते. आम्ही मुलांना शिकवत होतो आणि अचानक आनंदघरातला एक चिमुरडा धापा टाकतच आनंदघरात आला. प्रचंड रडत,’दादा लवकर घरी चाला. माह्या-बाप मायले मारी राहिलाय.’ त्याच्या बोलण्यात जी भीती होती ती बघून आम्ही पळतच त्याच्या घरी गेलो. आम्ही येतोय याची चाहूल लागलेला त्याचा बाप घरातून निघून गेला होता. त्या...

  सिसीफसची दंतकथा आपल्यापैकी अनेकांना माहिती असेल. सिसीफसला एक शिक्षा देण्यात आली होती. त्या अंतर्गत त्याला दररोज एक मोठा दगड ढकलत-ढकलत डोंगरावर घेऊन जायचा असतो. दररोज भल्या पहाटे Sisyphus हा दगड डोंगरावर ढकलायला सुरुवात करत असतो. दुपार होईपर्यंत Sisyphus ज्यावेळी डोंगराच्या माथ्यावर पोहोचतो त्याचवेळी त्याच्या शिक्षेच्या दुसऱ्या भागाची सुरुवात होत असते. ज्या क्षणी Sisyphus दगडावरचा हात सोडतो त्याचक्षणी तो दगड पुन्हा एकदा त्या डोंगरावरून घरंगळत पायथ्याशी येतो. दुसऱ्या दिवशी सकाळी Sisyphus पुन्हा एकदा दगड लोटायला सुरुवात करतो. कधीही अंत नसलेली अशी ही  शिक्षा होती.  ही काल्पनिक कथा असली तर आजच्या काळात आपल्या अवती-भोवती असे अनेक Sisyphus प्रत्यक्ष आपल्या शहरात,गल्लीत फिरत असतात, फक्त आपलं त्यांच्याकडे लक्ष नसतं इतकंच आणि आपण त्यांना Sisyphus म्हणून नाही तर कचरा वेचणारे, वेठबिगारी करणारे, हातमजुरी करणारे म्हणून ओळखतो. हातावर पोट असलेली ही लोकं. कचरा वेचक समुदायाशी माझा पहिला संबंध आला ज्यावेळी जळगावातील वासंती दिघे मॅडम याच्या मदतीने आम्ही शहरातील कचरा वेचकांचे सामाजिक आर्थिक...

  तुमच्या नजरेसमोर एका ६ वर्षीय मुलीचा चेहरा आणा. पहाटे ०४:०० - ०४:३० वाजता तिचा दिवस सुरु होतो ज्यावेळी तिची आई तिला स्वयंपाकात मदत करण्यासाठी उठवते. कारण ५ वाजता त्यांना घराबाहेर पडायचं असत. खांद्यावर एक पिशवी घेऊन त्या दोघीही घराबाहेर पडतात. त्यानंतर साधारण ७/८ त्या शहरातल्या विविध रस्त्यांवर कचरा-पेट्यांमध्ये त्या जगणं शोधत फिरतात. तिथेच एखादी जागा शोधून ते बांधून आणलेलं, थंड झालेलं अन्न त्या खातात. साधारण २ वाजता घरी येण्यापूर्वी अनेकदा त्या मुलीच्या हाता-पायांना कचऱ्यातील टोकदार वस्तूंमुळे जखमा खालेल्या असतात किंवा खरचटलेलं असत. अनेकदा रत्यावर कचरा-पेटीत, डम्पिंग ग्राउंडवर कुत्र्यांपासून पळाव लागतं. कधीतरी कुणीतरी चोरी करायला आलेत का असा संशय घेऊन ओरडत, शिव्या घालत, कधीतरी हात देखील उगारत. घरी आल्यावर (कधीतरी) हात-पाय धुवायचे आणि गल्लीतल्या इतर मुला-मुलींसोबत बाहेर हिंडायला पडायचं. त्या मित्र-मैत्रिणींपैकी अनेक जण आता गुटखा खायला लागलेले असतात. काही जणांनी गंमत म्हणून सिगारेटचा कशपण मारलेला असतो. ती संध्याकाळी घरी येते तोपर्यंत वडील कामावरून परतलेले असतात, येता येता वाटेत त्य...

  शिवम ..आमच्या आनंदघरातील मुलगा . प्रचंड creative आहे , प्रत्येक गोष्टीत काही तरी नविन शोधून काढतो. बोलताना पण , काहीतरी नविन कौतुक करण्यायोग्य बोलतो. पण गेल्या काही दिवसांमध्ये त्याला काही काम दिल , काही activities करायला सांगितल्या तर तो , करायचं आहे म्हणून करत होता. जेव्हा त्याला हि drawing sh ee t दिली आणि त्याला सांगितल की , हे तुझं   झाड (चिञ) आहे जे पूर्णपणे वाळून गेल आहे. त्या झाडाची सर्व पाने गळून गेलेली आहे , तर आता तूला या झाडाला पुन्हा हिरवागार बनवायच आहे , विचार कर आणि रंगव. त्याने दोन मिनीटात झाडाला पान काढून आणून दिल. मी त्याला विचारल की ,“ की काय झालं शिवम तू एवढा क्रिएटिव्ह पण आता कुठलेही काम सांगितलेला तू करायचं म्हणून करतो सं . काही झालं का ? मी   त्याची प्रेमाने विचारपूस केली , याचं त्याला बरं वाटलं तुम्हाला थांबा 5 मिनिट मी पुन्हा येतो आणि तेव्हा शेवटी तो ड्रॉईंग शीट सबमिट करायला आला तर हे त्याचे चित्र होत. - निशा मसराम फेलो - एज्युकेटर समता नगर, आनंदघर...

  दिपाली. फार लाघवी. वर्ग संपत आलेला असताना कपाटातला clay काढला तिने आणि काहीतरी बनवायला लागली. सुरुवातीला मी फारसं लक्ष नाही दिलं. नंतर हळूच बघितलं ती काय करतेय तर तिने clay पासून एक घर बनवलं होतं. त्या घरात एक मुलगी होती. एक बाळ बनवलं होतं. ती मुलगी त्या बाळाला सांभाळत होती. तिच्या हातात खुळखुळा होता. बाळाच्या हातात दुधाची बाटली होती. शेजारी स्वयंपाक घरातल्या गोष्टी होत्या. पोळपाट लाटणं, दुधाची किटली, तवा, चपाती, कुकर, चमचे अशा अनेक गोष्टी. खूप सहज अभिव्यक्त होत होती ती. कमाल वाटली ज्या बारकाव्यांनी तिने ती प्रतिकृती बनवली होती. खूप सुंदर..! पण थोड्या वेळाने त्याच्या मागचं वास्तव त्रास देऊ लागलं. मग विचार केला, तिने तेच बनवलं जे तिच्या आजूबाजूला ती दिवसभर बघत असते. स्वतःच्या लहान भावाला सांभाळते. पोळ्या लाटते. भाजी बनवते. दूध आणते. एका टप्प्यानंतर वस्तीतल्या मुली स्वीकारून टाकतात की हेच आपलं आयुष्य आहे. यात वेगळं काहीच होऊ शकत नाही. का नाही तिने clay च्या वह्या- पुस्तकं, पेन पेन्सिली बनवायच्या. तोपर्यंत काम करायचय जोपर्यंत दिपालीसारख्या मुली clayची पुस्तकं, वह्या पेन्सिली नाही...